«Психологиялық кеңес беру» – бұл оқушыларға, ата-аналарға және мұғалімдерге белгілі бір мәселе бойынша жеке немесе топтық түрде психологиялық көмек көрсету процесі.
Психологиялық кеңес беру мақсаты: адамның ішкі уайымын, қорқынышын, қиындықтарын жеңуге көмектесу, мінез-құлық, оқу, қарым-қатынас, бейімделу сияқты мәселелерде қолдау көрсету, жаңа көзқарас қалыптастыру және өзіне сенімділікті арттыру.
Кімдерге кеңес беріледі:
1. Оқушыларға:
- Өзін-өзі бағалау төмен болса;
- Қорқыныш, ұялшақтық, агрессия байқалса;
- Достарымен немесе мұғаліммен қарым-қатынастағы қиындықтар;
- Оқуға ынтасы төмендесе.
2. Ата-аналарға:
- Баламен өзара түсініспеушілік болса;
- Тәрбиелеу тәсілін білмесе;
- Балада мінез-құлық өзгерісі байқалса.
3. Мұғалімдерге:
- Сыныптағы оқушылармен жұмыс кезінде қиындық болса;
- Баланың психологиялық ерекшелігін түсінгісі келсе;
- Кәсіби күйзеліс (стресс, шаршау) байқалса.
Психолог кеңес беру кезінде:
- Баланы немесе ата-ананы тыңдайды;
- Мәселенің негізгі себебін анықтайды;
- Қажет болса, тест немесе диагностика қолданады;
- Психологиялық қолдау мен бағыт-бағдар береді;
- Қажет жағдайда түзету немесе дамыту жұмыстары жүргізіледі.
1-сынып оқушыларының мектепке бейімделуі бойынша
ата-аналарға психологиялық кеңес
1-сынып оқушылары мектеп өміріне жаңа қадам басатын кезеңде өздеріне көп өзгерістер мен жаңа жағдайларды қабылдауға тура келеді. Бұл кезеңде ата-аналар мен мұғалімдердің қолдауы, балалардың бейімделуіне үлкен көмек болады. Мектепке жаңа барған бала үшін психологиялық тұрғыдан бірқатар қиындықтар туындауы мүмкін. Сол себепті, 1-сынып оқушыларына арналған психологиялық бейімделу кеңестері өте маңызды.
1. Мектепке деген оң көзқарас қалыптастыру
Бала мектепке деген қорқыныш немесе үрей сезімін бастан өткеруі мүмкін. Осыған байланысты ата-аналар балаға мектептің қызықты және жаңа мүмкіндіктермен толы екенін түсіндіруі керек. Оны мектеп өмірінің қызықты жақтарымен таныстырып, жаңа достар табудың, қызықты пәндер мен ойындар болатындығын айтып өтсеңіз, бала мектепке деген қызығушылығын арттырады.
2. Қалыпты режимді құру
Мектепке бейімделу барысында баланың күн тәртібі тұрақты болуы керек. Оның дұрыс ұйықтау, тамақтану, демалу уақытын жоспарлау маңызды. Бала мектепке баруға дайын болу үшін күніне қажетті уақытты дұрыс бөлген жөн. Мысалы, ертеңгі уақытта мектепке дайындыққа арналған уақыт пен мектептен кейінгі демалыс уақыты дұрыс үйлестірілуі қажет.
3. Қорқыныш пен алаңдаушылықты жеңу
1-сынып оқушылары кейде мектепке жаңа ортаға бейімделу барысында алаңдаушылық, қорқыныш немесе жалғыздық сезімін бастан өткереді. Мұндай сезімдерді жеңу үшін:
- Баланың жақсы тәжірибелерін еске түсіріңіз, мысалы, үйде қауіпсіз әрі жайлы ортада болу, мектепке барғанда жаңа достар табу.
- Баланың өз сезімдерін түсінуіне көмектесіңіз. Оған алаңдаушылық сезімін қалай жеңуге болатыны туралы кеңес беріңіз.
4. Мұғалімдермен және сыныптастарымен оң қарым-қатынас орнатуға көмектесу
Мектепте балалар жаңа әлеуметтік ортаға енеді, сондықтан олар үшін алғашқы күндерде сыныптастары мен мұғалімдерімен байланыс орнату маңызды. Балаға жаңа достармен тіл табысу, бірлескен ойындар ойнау, мектептегі күнделікті міндеттерді орындау жолдарын үйрету қажет.
5. Кешірімділік пен түсіністік
Мектепке алғаш келген бала үшін әртүрлі жағдайлар қиын болуы мүмкін. Оқуға үйрену, жаңа ережелерді қабылдау, үй тапсырмаларын орындау – бәрі бала үшін жаңа міндеттер. Балаға қателесуге, уақыт өте келе бәріне үйреніп кететініне сенімді болуына мүмкіндік беріңіз. Қателіктерді қалыпты жағдай деп қабылдап, баланы сынамаңыз.
6. Өзіне деген сенімділікті дамыту
1-сынып оқушылары өздерінің мүмкіндіктерін, күшті жақтарын түсініп, өзіне деген сенімділікті дамытуы керек. Балаға күн сайын позитивті сөздер айтып, оның жетістіктерін бағалаңыз. Ол мектепте жақсы нәтиже көрсеткен сайын, оған қолдау көрсетіп, сенімділігін арттырыңыз.
7. Күнделікті әдеттер мен дағдыларды дамыту
Мектеп өміріне бейімделу барысында баланың күнделікті өмірі қалыпқа түсуі қажет. Бұл дағдыларды дамыту үшін:
- Өзіне күтім жасау дағдыларын үйрету (қол жуу, тамақтану, киім кию).
- Өз уақытын тиімді пайдалану, тапсырмаларды орындау, мектепке дайындық жасау.
- Кішкентай күнделікті тапсырмаларды орындауға баланы қызықтырып, оның өзін-өзі ұйымдастыру қабілетін дамыту.
8. Психологиялық қауіпсіздік сезімін қамтамасыз ету
Мектепке бейімделу кезінде бала үшін психологиялық қауіпсіздік сезімі өте маңызды. Бұл балаға мектепте өзін сенімді, жайлы және қорғалатын сезінуге мүмкіндік береді. Бала мектепте мұғалімі мен сыныптастарымен бірге екеніне, оның пікірлері мен сезімдері маңызды екеніне сенімді болу керек.
9. Ата-ананың қолдауы мен қатысуы
Ата-аналар мектепке бару мен жаңа жағдайға бейімделу процесіне белсенді түрде қатысуы керек. Балаға күнделікті оқу мен мектеп өмірі туралы сөйлесіп, оның сезімдері мен ойларын тыңдаңыз. Оған дұрыс көмек пен қолдау көрсетіңіз, өйткені бала ата-анасының қамқорлығын сезінсе, мектепке бейімделу әлдеқайда жеңіл болады.
10. Позитивті тәжірибелерді арттыру
Баланың мектептегі әрбір жетістігін бағалаңыз. Ол өзінің жеткен жетістіктері үшін мақтау мен қошеметке лайық. Мысалы, баланың бірінші сыныптағы алғашқы күндері өткеннен кейін ата-аналар оның үй тапсырмасын орындауында немесе жаңа нәрселерді үйренуде жеткен жетістіктерін атап өтсе, бұл баланың өзін жақсы сезінуіне көмектеседі.
Мектепке бейімделу – уақытты қажет ететін процесс, бірақ дұрыс қолдаумен бұл кезеңді жеңіл әрі қызықты етуге болады.
Орта буынға бейімделу бойынша психологиялық кеңес
Орта буын оқушылары үшін, яғни 5-сынып оқушыларының мектепке бейімделуі, оқудың жаңа кезеңіне қадам басуы өте маңызды кезең болып табылады. Бұл жастағы балалар өмірлерінде көп өзгерістер мен жаңа қиындықтарды бастан кешіреді. Олар оқуда және әлеуметтік қатынастарда өзіндік өзгерістерге, жауапкершіліктерге тап болады. Осы кезеңде психологиялық қолдау мен дұрыс бағыттау маңызды.
1. Өзіндік жауапкершілікті арттыру
Орта буынға өту баланың өмірінде елеулі өзгерістер әкеледі. Олар жаңа пәндермен танысып, жаңа мұғалімдермен жұмыс істей бастайды. Оқушыларға өз оқу процесіне жауапкершілікпен қарауға үйрету қажет. Олар өз уақытын тиімді пайдаланып, тапсырмаларды дер кезінде орындауға дағдылануы тиіс.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Күн тәртібін құруға көмектесіп, өз міндеттерін жүйелі орындауды үйрету.
- Әрбір тапсырманы маңызды қадам деп қабылдауға және оны аяқтауға ынталандыру.
- Оқушының оқу нәтижелеріне өз жауапкершілігін сезінуіне жағдай жасау.
2. Әлеуметтік дағдыларды дамыту
Орта буын оқушылары үшін сыныптастарымен қарым-қатынас орнату, достар табу маңызды кезең болып табылады. Бұл жаста балалар өздерінің әлеуметтік ролін қалыптастырып, қарым-қатынас жасаудың жаңа тәсілдерін үйренеді.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Баланы сыныптастарымен жиі қарым-қатынас жасауға және өз ойларын ашық білдіруге ынталандыру.
- Өзін-өзі таныстыру және басқа балалармен ынтымақтастықта болу үшін түрлі топтық тапсырмалар мен ойындарды ұйымдастыру.
- Әртүрлі адамдармен қарым-қатынас орнату кезінде өзіне сенімді болуға үйрету.
3. Өзін-өзі тану және өзіндік бағалау
Бұл жаста балалар өзіндік бағалауды қалыптастырады. Өзін-өзі тану мен өзіндік сенімділік осы кезеңде өте маңызды. Олар өз күштерін бағалап, мүмкіндіктері мен шектеулерін түсінуге тырысады.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Балаға өзінің күшті жақтарын, қабілеттерін анықтап, оларды мақтауды үйрету.
- Қателіктер мен сәтсіздіктердің табысқа апарар жол екенін түсіндіру. Олардың сәтсіздіктерді оң қабылдап, қайтадан әрекет етуге мотивация беру.
- Позитивті ойлау дағдыларын дамыту, мысалы, «Мен бұл тапсырманы орындай аламын» деген сенімді қалыптастыру.
4. Мектепке деген қызығушылықты сақтау
Орта буын оқушыларында мектепке деген қызығушылық азайып, оқуға деген мотивация төмендеуі мүмкін. Бұл кезеңде баланың мектепке деген оң көзқарасын сақтап, оқу процесіне қызығушылық тудыру өте маңызды.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Сабақтарды қызықты әрі әртүрлі әдістермен өткізу. Мысалы, оқыту барысында ойын элементтерін, жобалар мен презентацияларды қолдану.
- Мектептегі жетістіктерді атап өту және баланың оқу процесіне белсенді қатысуын ынталандыру.
- Оқушыға әрбір пәннің өмірде қаншалықты маңызды екенін түсіндіру.
5. Стрессті басқару және эмоциялық тұрақтылық
Орта буын оқушылары түрлі әлеуметтік қысым мен оқудағы қиындықтарды сезіне бастайды. Олар жаңа тапсырмалар мен жауапкершіліктерді орындау барысында стресстің әсерін сезінуі мүмкін. Бұл жағдайларды дұрыс басқару үшін психологиялық қолдау көрсету маңызды.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Баланы эмоцияларын білдіруге және стресс жағдайында тыныштандыру әдістерін қолдануға үйрету (терең тыныс алу, тыныштық сәттері, медитация).
- Қиындықтар мен сәтсіздіктерді қабылдай білу және оларды оң көзқараспен жеңу.
- Қолдау мен сенім көрсету, баланың өзін сенімді сезінуіне жағдай жасау.
6. Жоспарлау және уақытты басқару дағдыларын дамыту
Орта буын оқушылары үшін уақытты дұрыс бөлу және тапсырмаларды орындау маңызды дағды болып табылады. Бұл кезеңде оқу тапсырмалары көбейіп, жауапкершіліктер арта түседі.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Күнделікті жоспар жасауға көмектесу, тапсырмаларды бөліп орындауды үйрету.
- Жұмыс уақытын тиімді пайдалану үшін уақытты басқаруға арналған түрлі әдістерді қолдану.
- Үй тапсырмалары мен басқа да міндеттерді орындау барысында тәртіп сақтау дағдыларын дамыту.
7. Баланың жеке қызығушылықтары мен хоббиін қолдау
Бұл жаста балалардың жеке қызығушылықтары қалыптасып, олар шығармашылық және физикалық дағдыларға қызыға бастайды. Оларға өз қызығушылықтарын дамытуға мүмкіндік беру олардың өзін-өзі бағалауын арттырып, мектепке деген қызығушылықты сақтауға көмектеседі.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Балаға өз хоббилерін табуға көмектесіп, олардың дамуына қолдау көрсету.
- Шығармашылық жұмыстар мен спорттық шараларға қатысуға ынталандыру.
- Балаға жаңа дағдылар мен тәжірибе жинақтауға мүмкіндік беру.
8. Ата-аналар мен мұғалімдердің қолдауы
Орта буын оқушылары үшін ата-ананың және мұғалімдердің тұрақты қолдауы өте маңызды. Олар баланың психологиялық тұрақтылығын қамтамасыз етіп, оның мектеп өміріне бейімделуіне көмектеседі.
Қолдануға болатын кеңестер:
- Ата-аналар мен мұғалімдер баланың жетістіктерін бағалап, оны үнемі қолдап отыруы керек.
- Оқушының психологиялық және эмоционалды жай-күйін бақылап, оған қолдау көрсету.
- Балаға қатысты мәселелер туралы мұғалімдермен, ата-аналармен тұрақты түрде сөйлесу және пікір алмасу.
Орта буынға бейімделу — бұл бала үшін өзін табуға және жаңа жауапкершіліктерді қабылдауға үлкен қадам. Осы кезеңде дұрыс қолдау көрсету оның дамуына үлкен әсер етеді.
ҰБТ бойынша психологиялық кеңес
Ұлттық бірыңғай тестілеу (ҰБТ)- мектеп бітіруші түлектер үшін үлкен жауапкершілікті талап ететін маңызды кезең. Бұл кезең психологиялық тұрғыдан да ерекше болып табылады, себебі тест нәтижесі көп жағдайда болашақ мамандық пен оқу орнын таңдауына әсер етеді. Түлектердің психологиялық жағдайы тестілеудің нәтижесіне де ықпал етуі мүмкін. Осыған байланысты бірнеше пайдалы кеңестер ұсынамын:
1. Дайындықты жүйелі түрде жүргізіңіз
ҰБТ-ға дайындық басталғалы бері оқуға уақыт бөліп, жүйелі түрде дайындалу маңызды. Күн тәртібін құрып, әр күнге нақты мақсаттар қойып, уақытты тиімді пайдаланыңыз. Бұл сіздің психологиялық күйіңізді реттеп, қобалжуды азайтады.
2. Стресске қарсы әдістерді үйреніңіз
ҰБТ кезінде стресстің болуы табиғи жағдай. Дегенмен, оны басқаруға үйрену өте маңызды. Мысалы:
- Тыныс алу жаттығулары:
Тыныс алу арқылы денеңізді тыныштандырып, стресс деңгейін төмендетуге болады. Қысқа және терең тыныс алу стрессті жеңілдетеді.
- Медитация және релаксация:
Медитация немесе жай ғана тыныш отыру да психологиялық күйді жақсартуға көмектеседі.
3. Тест алдындағы күні тынығуға уақыт бөліңіз
ҰБТ алдында ауыр дайындық немесе ұзақ уақыт оқудан аулақ болыңыз. Тестке бір күн қалғанда, денсаулығыңыз бен көңіл-күйіңізді жақсарту үшін толық демалыс қажет. Бұл сізге жақсы көңіл-күймен және көңіл қою қабілетімен тестілеуге кірісуге мүмкіндік береді.
4. Позитивті ойлау
Позитивті ойлау сіздің психологиялық жағдайыңызды жақсартады. Кез келген жағдайды шешуге болатын мүмкіндік деп қабылдаңыз. Өз-өзіңізді сендіруге тырысыңыз, сіз бұл тесті табысты тапсырасыз!
5. Тестілеу күні тыныш болыңыз
ҰБТ күні стресс деңгейін төмендетуге тырысыңыз. Әдетте тест күні болғанда, түлектер алаңдаушылық сезімін бастан кешіреді. Алайда өзіңізді сабырлы және сенімді сезінуіңіз керек. Күннің алдында жақсы ұйықтауға тырысыңыз.
6. Тестілеу кезінде сабыр сақтаңыз
ҰБТ кезінде өзіңізді психологиялық тұрғыдан реттеу өте маңызды. Егер қиын сұрақтарға тап болсаңыз, қобалжымаңыз. Әрбір сұрақты мұқият оқып, қажетті уақытты бөліп жауап беріңіз. Ал егер бір сұрақты шешу қиын болса, оны кейінге қалдырып, алға жылжуға тырысыңыз.
7. Өзіңізді бағалаңыз, бірақ асыра бағаламаңыз
ҰБТ-болашақ жолыңызды таңдау үшін маңызды, бірақ бұл бір ғана сынақ екенін ұмытпаңыз. Бұл сынақ сіздің барлық қабілеттеріңізді немесе болашағыңызды толықтай анықтамайды. Қиындықтар мен сәтсіздіктердің болғанын да қабылдап, оны дамуға мүмкіндік ретінде қараңыз.
8. Қолдауды сұрау
Егер стрессті жеңу қиын болса, жақындарыңыздан немесе психологтан көмек сұраудан қашпаңыз. Олардың қолдауы мен кеңестері сізге моральдық күш беріп, сенімділікті арттырады.
ҰБТ- бұл тек білім сынағы ғана емес, сонымен қатар өзіңізді басқарудың, психологиялық тұрақтылықты сақтаудың маңызды кезеңі. Бұл тест сіздің өмір жолыңыздың бір бөлігі ғана. Табысты болуға тек білім мен дайындық емес, психологиялық дайындығыңыз да үлкен әсер етеді. Жақсы нәтижеге қол жеткізгіңіз келсе, психологиялық тыныштық пен сенімділік өте маңызды!